Malzeme

Silis Dumanı ve Betonda Kullanımı

Silis Dumanı

Silis dumanı, silisyum veya demir silisyum alaşımlarının ergime yöntemi ile üretimi sırasında elde edilen, ana bileşeni 1 gm’den küçük, küresel, amorf, camsı silis (SiO2) partiküllerinden oluşan, yüksek düzeyde puzolanik aktiviteye sahip bir yan üründür (Koca, 1996).

Silikon metalinin veya silikonlu metal alaşımlarının üretiminde, yüksek saflıktaki kuvars, elektrik fırınlarında yaklaşık 2000°C sıcaklıkta kömür yardımıyla indirgenmeye tabi tutulmaktadır. Üretim işleminde çok büyük miktarı SiO’ dan oluşan gazlar çıkmaktadır. Gaz halindeki SiO’nun, fırının soğuk bölgelerinde havayla temas etmesiyle ve çok çabuk yoğunlaştırılması ile gazın içersindeki SiO, amorf yapıya sahip SiO2 duruma dönüşmektedir (Erdoğan, 2003).

Bu malzeme “mikrosilis” veya “silis tozu” veya “silika füme” gibi isimlerle de anılmaktadır. Silis dumanı amorf, çok ince taneli yapıya sahip olduğundan, ve yüksek miktarda SiO2 içerdiğinden, mükemmel bir puzaolanik malzemedir. Diğer puzolanik malzemeler gibi, kalsiyum hidroksitle sulu ortamda birleştirildiği takdirde, hidrolik bağlayıcılık gösterir. Genellikle, beton karışımında yer alan çimento miktarı yaklaşık %10 kadar azaltılmakta ve onun yerine bu puzolanik malzeme yerleştirilmektedir. Çok ince taneli olması ve çok yüksek miktarda SiO2 içermesi nedeniyle gerek ilk zamanlarda gerekse nihai olarak oldukça yüksek dayanımlı betonların elde edilebilmesinde kullanılmaktadır. Silis dumanının çok ince tanelerden oluşmuş olması taze betonun kıvamını ve işlenebilirliğini azaltmakta, su ihtiyacını artırmaktadır. O nedenle, yüksek dayanımlı beton üretimi için katkı maddesi olarak silis dum. kullanıldığı zaman, ayrıca, su-azaltıcı katkı maddesi de kullanılmaktadır (Erdoğan, 2003).

Silis dumanı başta Norveç olmak üzere Avrupa ve ABD’de yaygın biçimde kullanılmakta olup iki işleve sahiptir; birincisi betondaki boşlukları doldurma, diğeri ise puzolanik etkidir.

Silis dumanı gibi ultra incelikteki tanelerin kullanımıyla beton içerisindeki boşluklar azaltılmakta ve betonun stabilitesi gelişmektedir. Silis dum. tanecikleri kalsiyum hidroksitle reaksiyona girerek çimento hamuru ile agrega taneleri arasındaki aderansı, dolayısıyla betonun dayanımını ve durabilitesini artırmaktadır.

silis dumanı çimento boşlukları
Silis dumanının çimento hamurundaki boşlukları doldurma etkisi

 

Silis Dumanının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri

Silis dumanını oluşturan taneciklerin boyutları 0,1-0,2 gm kadardır. 45 gm boyutlu elekten elendiğinde, elek üzerinde kalan taneler aşırı büyük boyutlu taneler olarak kabul edilir. Silis dumanında olduğu gibi çok ince taneli cisimlerde özgül yüzey Azot Adsorpsiyon (BET) metodu ile tayin edilebilmektedir. Silis dumanının özgül yüzeyi 130,000-280,000 cm /g arasında değişmektedir. Beton katkı maddesi olarak kullanılan silis dumanın özgül yüzeyi genellikle 200,000 cm2/g civarındadır. Silis dumanının ne kadar ince taneli olduğunu daha iyi açıklayabilmek amacıyla aşağıda silis dumanın ve bazı malzemelerin özgül yüzeylerine dair değerler verilmektedir (Erdoğan, 2003).

  • Silis Dumanı : ~ 200.000 cm2/gr
  • Tütün Külü : ~ 100.000 cm2/gr
  • Uçucu Kül : 4.000~7.000 cm2/gr
  • Normal Portland Çimentosu : 3.000 cm /gr.

Silis dumanın özgül ağırlığı 2,2 kg/m civarındadır.

Silis dumanından istenen etkinliğin sağlanabilmesi için gerekli bazı fiziksel ve kimyasal özellikler aşağıda verilmiştir. ABD, Norveç ve Türkiye’de Antalya ferrosilikon tesislerinden elde edilen bazı silis dumanlarının kimyasal bileşenleri Tablo 3.4’de verildiği gibidir (Erdoğan, 2003).

Tablo 3.4 Silis dumanının kimyasal bileşenleri

Kimyasal

Bileşen

ABD Norveç Türkiye
SiÜ2 90.0 – 93.0 90.0-96.0 93.0 – 95.0
Fe2Ü3 0.4 – 0.7 0.2 – 0.8 0.4 – 1.0
Al2O3 0.5 – 1.6 0.5 – 3.0 0.4 – 1.4
MgO 0.3 – 0.5 0.5 – 1.5 1.0 – 1.5
CaO 0.5 – 0.8 0.1 – 0.5 0.6 – 1.0
Na2O 0.1 – 0.3 0.2 – 0.7 0.1 – 0.4
K2O 1.0 – 1.2 0.4 – 1.0 0.5 – 1.0
S 0.1 – 0.2 0.1 – 0.4 0.1 – 0.3
C 1.3 -2.6 0.5- 1.4 0.8 – 1.0
Kızdırma kaybı 1.4 – 2.8 0.7 – 2.5 0.5 – 1.0

 

Silis dumanındaki “SiO2, Fe2O3 ve Al2Ü3‘nm yüksek olması puzolanik aktivitenin daha iyi olmasına neden olur.

Silis Dumanının Betonun Özelliklerine Etkisi

Silis dumanının beton üretiminde kullanılmasıyla elde edilen olumlu etkileri ve potansiyel zararlı etkiler maddeler halinde aşağıda özetlenmiştir (Erdoğan, 2003):

Silis Dumanının Olumlu Etkileri

  • Betonda yüksek basınç dayanımı elde edilmesini sağlamaktadır.
  • Taze betondaki terlemeyi ve ayrışmayı azaltmaktadır.
  • Betonun hidratasyon ısısını azaltmaktadır.
  • Sertleşmiş betonun su geçirimliliğini azaltmaktadır.
  • Sertleşmiş betondaki alkali-silika reaksiyonunu azaltmaktadır.
  • Sertleşmiş betonun sülfatlara karşı dayanıklılığını artırmaktadır.

Silis Dumanının Olumsuz Etkileri

  • Silis dum. kullanarak üretilen betonların yüksek miktarda karışım suyu ihtiyacı vardır. Bunu telafi edebilmek için su azaltıcı katkılarla birlikte kullanılmaları gerekmektedir.
  • Silis dum. çok ince taneli olduğundan ve terlemeyi azalttığından, betonun yüzeyinin düzeltilmesi işlemi daha zor olabilmektedir.
  • Silis dum. kullanılması durumunda, daha çok miktarda plastik büzülme çatlağına yol açabilmektedir.
  • Silis dum. , nispeten daha koyu renkli beton elde edilmesine neden olmaktadır.

İşlenebilirlik

Silis dumanlı beton, sadece Portland çimentosu ile yapılmış olan betondan çok daha koheziftir. Gerek yüksek kohezyondan ve gerekse ince katı taneciklerin arasında daha çok temas olmasından, silis dumanlı betonların işlenebilmesi azdır. Betona katılan silis dumanının oranı çimento ağırlığının %5’inden daha yukarılara çıktıkça, beton daha yapışkan olmaktadır (Erdoğan, 2003).

Su İhtiyacı

Silis dumanı tanelerinin çok ince olmasından dolayı, belirli bir çökme değeri için betonun su ihtiyacı artmaktadır. Bu yüzden, betonda daha az su kullanmak amacıyla, silis dumanlı katkılarla yapılan betonlarda su azaltıcı katkı malzemelerinin de kullanılması gerekmektedir. Genel olarak, her 1 kg/m silis dumanı katkısı için, taze betondaki su ihtiyacı yaklaşık olarak 1 lt/ m kadar artmaktadır (Erdoğan, 2003).

Priz süresi

Silis dumanının çok ince taneli olması ve yüksek oranda SiO2 içermesi, puzolanik reaksiyonların çok erken yaşlarda başlamasına neden olmaktadır. Araştırmalar, puzolanik reaksiyonların, çimentonun hidratasyonunun başlangıcından bir gün sonra başladığını, 3. günden sonra belirgin hale geldiğini ve 28. günde büyük ölçüde tamamlandığını göstermiştir (Çark ve Sümer, 1996). Silis dumanı katkılı çimento hamurları genellikle daha geç priz alırlar. Katkı miktarı çimento ağırlığının %10’unu geçmedikçe bu etki önemsenmeyebilir. Betonda kullanılan süper akışkanlaştırıcı katkıların da priz süreleri üzerinde etkileri mevcuttur. Örneğin, çimentoyla %15 oranında yer değiştirilen silis dumanı katkılı ve süper akışkanlaştırıcılı betonlarda, priz başlangıç ve bitiş süresinde sırası ile 1 ve 2 saatlik uzamalar gözlenmiştir (Khayat ve Aitcin, 1992).

Hidratasyon ısısı

Çimento ağırlığının %7-%10’u kadar silis dumanı kullanılarak yapılan betonların ilk 72 saat içerisindeki hidratasyon ısısı, silis dumanı kullanılmayan betonlardan biraz daha fazla olabilmektedir. Ancak, silis dumanlı betonlarda, silis dumanı kulanılmayan betonlarınkine göre, yaklaşık %8-%10 kadar daha az hidratasyon ısısı çıkmaktadır (Erdoğan, 2003).

Basınç ve Çekme Dayanımı

Silis dumanının betona ilavesi basınç dayanımını oldukça arttırmaktadır. Silis dumanının betondaki boşlukları doldurma ve puzolanik etki olmak üzere iki işlevi vardır. Bunlardan hangisinin belirleyici olduğu yönünde değişik görüşler vardır (Bentur ve diğer., 1993). Ancak silis dumanının puzolanik etkisinin betonda en zayıf halka olarak bilinen agrega-çimento hamuru temas yüzeyini güçlendirmede önemli olduğu, mikroyapısal ve mekanik incelemelerle kanıtlanmıştır (Taşdemir, 1996).

Silis dumanı ilavesiyle betonun dayanımının artmasının esas nedenleri kullanılan silis dumanının miktarına, su-bağlayıcı oranına, bağlayıcı malzeme miktarına, çimento tipine, su azaltıcı katkının cinsine, kür durumuna ve zamana bağlanmaktadır. Silis dumanı kullanılarak elde edilen betonda optimum basınç dayanımını elde edebilmek için, silis dumanının miktarının ve akışkanlaştırıcının dozajının uygun oranlarda olması gerekmektedir. Akışkanlaştırıcı kullanmadan üretilen silis dumanı betonunun su ihtiyacı sabit işlenebilirlik için direk olarak silis dumanı miktarına bağlıdır. Genel yapılarda kullanmak için silis dumanının dozajı genelde %7 ile %10 arasında değişir. Bazı özel durumlarda ise %15’e kadar silis dumanı başarılı bir şekilde kullanılmıştır (Akçaözoğlu, 2007).

Silis dumanı taneleri, CSH jelleri oluşturmasının dışında, çimento hamurunu agrega-hamur ara yüz geçiş bölgesini sıkılaştırıp kuvvetlendirerek beton dayanımını artırmaktadır. Buna karşın belirli bir işlenebilirlik için su gereksiniminin artması gibi olumsuz etkileri de olabilmektedir. Betondaki optimum silis dumanı miktarı bu etkilerin göreceli değerlerine bağlıdır ve çimento, agrega ve akışkanlaştırıcı katkının tipi ve miktarları ile bakım koşulları gibi faktörlerden etkilenmektedir (Jahren, 1993).

Bhanja ve Sengupta (2005), diğer karışım parametreleri sabit tutularak silis dumanı miktarının arttırılmasıyla, eğilme dayanımında kayda değer bir artışın olduğunu belirtmişlerdir. Optimum 28 günlük çekme dayanımının %5-10 silis dumanı yer değişimiyle, eğilme dayanımının ise %15-25 silis dumanı-çimento yer değişim oranında elde edildiğini bildirmişlerdir.

Silis dumanı katkılı betonlarda çekme veya eğilme dayanımlarının basınç dayanımına oranı, katkısız betonlardakine benzemektedir. Basınç dayanımı arttıkça, çekme ve eğilme dayanımları da artar. Silis dumanı miktarının artması veya süper akışkanlaştırıcı kullanılmaması, eğilme-basınç dayanımları orantısının katkısız betonlardakinden daha küçük olmasına yol açmaktadır (Khayat ve Aitcin, 1992).

Dayanıklılık

Silis dumanı içeren betonların, portland çimentosuna göre daha az geçirimli olduğu bulunmuştur. Toplam porozitenin yaklaşık aynı kalmasına rağmen, çimento silis dumanı hamuru içindeki büyük gözeneklerin azalması nedeniyle hamurun daha homojen olduğu ve geçirimliliğin azaldığı düşünülmektedir (Yeğinobalı, 1993).

Betonun geçirgenliği ve Ca(OH)2 içeriği betonun birçok kimyasala karşı direncinde rol oynayan iki faktördür. Silis dumanı %12’den %20’ye kadar yüksek oranlarda kullanılarak Ca(OH)2 içeriği ve geçirgenliliğin azaltılması sağlanmaktadır. Portland çimentosu ile karşılaştırıldığında, yüksek dozlu silis dumanının betonda kullanımının betonun direncini amonyum nitrat, sülfürik asit, hidroklorik asit, asetik asit, laktik asit, gibi birçok solüsyona karşı iyileştirdiği bulunmuştur (Malhotra, 1997).

Yüksek oranda alkali içeren çimento ve reaksiyona hazır agreganın mevcudiyetinde silis dumanı ilavesiyle üretilen (%5-%10) betonlarda alkali-silika reaksiyonunun bozuculuğu önlenmiş ya da geciktirilmiştir (Akçaözoğlu, 2007).

 

Kaynak

Kubilay AKÇAÖZOĞLU

SİLİS DUMANI İÇEREN YÜKSEK DAYANIMLI HARÇLARDA NUMUNE BOY DEĞİŞİMİNİN BASINÇ DAYANIMI VE BİRİM KISALMA ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Paylaşmak Güzeldir

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir