uçucu kül nedir inşaat
Malzeme

Uçucu Kül Nedir? Uçucu Külün İnşaatta Kullanılması

Uçucu Kül

Uçucu kül, toz halinde veya öğütülmüş taşkömürü veya linyit kömürünün, yüksek sıcaklıklarda yanması sonucunda oluşan ve baca gazları ile sürüklenen, silis ve alümino – silisli toz halinde bir yanma kalıntısıdır (TS 639). Uçucu kül taneleri genellikle küresel şekilli katı parçacıklardır.

Elektron mikroskobunda çekilmiş uçucu kül
Elektron mikroskobunda çekilmiş uçucu kül

Genellikle, termik santrallerde yakılan taş kömürlerinin %10-15’i, linyit kömürlerinin ise %35-40’ı küldür. Kömüre dayalı termik santrallerin sayısının gün geçtikçe çoğalması kül üretiminin artmasına ve beraberinde önemli ekolojik, ekonomik ve teknik sorunları da getirmesine yol açmaktadır. Termik santralın 1 kWh’lik enerji üretiminde yaklaşık 110 g kül atık madde olarak açığa çıkmaktadır. 1000 MW’lık bir santralden yılda yaklaşık 650.000 ton uçucu kül ve taban külü elde edilmektedir. Dolayısıyla bu küllerin santrallerden uzaklaştırılması ve depolanması çevre kirliliğinin yanısıra işletme, enerji üretim kaybı vb. konularda parasal ve teknik sorunlar yaratabilmektedir.

Genellikle, beton katkı maddesi olarak çok büyük miktarlarda kullanılabilmektedirler. Uçucu küller beton teknolojisinde ya çimento ile birlikte doğrudan betona katılarak, ya da betonda kum yerine kullanılabilirler. Çimento üretimi sırasında klinkere katılıp   öğütülerek uçucu küllü çimento olarak da değerlendirilebilirler. Kum yerine kullanıldığında özgül yüzey artarsa da kumdan az da olsa tasarruf sağlanır. Uçucu küllerin puzolanik özellikleri de olduğundan bunları çimento yerine kullanmak daha avantajlıdır. Uçucu küller daha büyük özgül yüzey ve inceliğe sahip olduklarından bağlayıcı hacminin artmasını ve çimentodan ekonomi yapılmasını sağlarlar.         Yapılan araştırmalar ağırlıkça % 20 oranında uçucu kül kullanılmasının beton basınç dayanımı   açısından    olumlu sonuçlar verdiğini göstermiştir.

Uçucu Küllerin Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri

Uçucu kül taneciklerinin boyutları 1-150 gm arasında değişiklik göstermektedir. Normal olarak, 2,1-2,7 (ortalama 2,4) g/cm yoğunluğa sahiptirler. Uçucu küllerin fiziksel özelikleri, genel olarak termik santralde yakılan kömürün özeliklerine ve yanma sistemine bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Renkleri açık griden koyu griye doğru uzanan değişikliktedir. Daha çok miktarda karbon içeren küller koyu gri renkte daha çok demir içerenler ise açık gri renktedir. Silisli ve alüminli amorf yapıya sahip oldukları, ve çok ince taneli olarak elde edildikleri için, uçucu küller de, aynen ince taneli doğal puzolanlar gibi, puzolanik özellik göstermektedirler. Kalsiyum hidroksitle sulu ortamlarda birleştiklerinde, hidrolik bağlayıcılığa sahip olmaktadırlar. O nedenle, hem portland-puzolan tipi çimento üretiminde, hem de beton katkı maddesi olarak doğrudan kullanılmaktadırlar.

ASTM C 618 standardı, uçucu külleri kimyasal bileşimlerine ve elde edildikleri kömür cinsine bağlı olarak C ve F sınıfı olarak sınıflandırmıştır. Kütlece % 10’ dan daha az CaO içeren uçucu küller “düşük kireçli uçucu küller”, % 10’ dan daha fazla CaO içeren uçucu küller ise “yüksek kireçli uçucu küller” olarak adlandırılmaktadır. ASTM C 618’e göre uçucu kül sınıflandırılması aşağıda Tablo 1’ de verilmiştir.

Tablo 1. Uçucu Kül Sınıfları (ASTM C618’e göre)
F SiO2+Al2O3+ Fe2O3 > % 70 bitümlü veya antrasit ( parlak kömürden elde edilen uçucu küller). Yalnızca puzolanik özelliğe sahip.
C SiO2+ Al2O3 + Fe2O3 > % 50 linyit kömüründen elde edilen uçucu kül. Kireç (CaO) içeriği %10 dan fazla olabilir. ( Yüksek Kireçli Uçucu Kül). Puzolanik ve bir miktar bağlayıcılık özelliğine sahip.

TS EN 197-1 ‘ e göre uçucu küller silissi veya kalkersi yapıda olabilir. Silissi uçucu külün puzolanik özellikleri vardır. Kalkersi uçucu külün ise hidrolik özelliklerine ilâveten puzolanik özellikleri olabilir. Silissi V ve kalkersi W uçucu külleri inceleyecek olursak;

1. Silissi uçucu kül (V)

Silissi uçucu kül çoğunluğu puzolanik özelliklere sahip küresel partiküllerden ibaret ince bir toz olup, esas olarak reaktif silisyum dioksit (SiO2) ve alüminyum oksit (Al2O3)’den oluşur. Geri kalan kısmı ise demir oksit (Fe2O3) ve diğer bileşikleri ihtiva eder.

2.Kalkersi uçucu kül (W)

Hidrolik ve/veya puzolanik özellikleri olan ince bir toz olup, esas olarak reaktif kalsiyum oksit (CaO), reaktif silisyum dioksit (SiO2) ve alüminyum oksit (Al2O3)’den oluşur. Geri kalanı demir oksit (Fe2O3 )ve diğer bileşikleri ihtiva eder.

Reaktif kalsiyum oksit oranı kütlece % 10’ dan az olmamalıdır. % 10 – % 15 arasında reaktif kalsiyum oksit ihtiva eden kalkersi uçucu külün, reaktif silisyum dioksit muhtevası kütlece % 25’ den az olmamalıdır. Tablo 2’ de Türkiye’de elde edilen bazı uçucu küllerin kimyasal kompozisyonları TS 639 ve ASTM C 618 sınır değerleri ile birlikte verilmiştir.

Tablo 2 Türkiye’de bulunan bazı termik santrallerdeki uçucu küllerin kimyasal kompozisyonları
Oksitler Tunçbilek Çatalağzı Çayırhan Afşin-

Elb.

TS 639 sınırları ASTM C 618 sınırları
F C
S1O2 58.59 56.8 49.13 27.4
Al2O3 21.89 24.1 15.04 12.8
Fe2O3 9.31 6.8 8.25 5.5
S+A+F 89.79 87.7 72.42 45.7 > 70 > 70 > 50
CaO 4.43 1.4 1.7 47.0
MgO 1.41 2.4 4.76 2.5 < 5 < 5 < 5
Na2O 0.24 (N+K)0.3 2.2 (N+K)0.3 < 1.5 < 1.5
K2O 1.81 1.76
SO3 0.41 2.9 4.30 6.2 < 5 < 5 < 5
Kızd. K. 1.39 0.6 0.52 2.4 < 10 < 12 < 6

 İnşaat Alanında Uçucu Kül Kullanımı

Türkiye’de uçucu kül üretimi ve kullanımı 1960’lı yıllarda başlamıştır. Uçucu küllerin fiziksel, kimyasal ve mineralojik özelikleri incelendiğinde, bunların inşaat sektöründe rahatlıkla kullanılabileceği, malzeme ve enerji üretiminde ekonomi sağlanırken diğer taraftan da çevre kirliliğinin önlenmesi ile ekolojik dengenin korunması da olasıdır. İnşaat sektöründe uçucu kül; çimento, beton, agrega, kerpiç, tuğla, gazbeton ve yalıtım malzemesi üretiminde, baraj ile yol yapımında ve geoteknik uygulamalarda kullanılmaktadır. Türkiye ve Dünyada uçucu küllerin inşaat sektöründe kullanıldığı alanlar Tablo 3’de özetlenmiştir. Türkiye’de uçucu kül genel olarak çimento ve tuğla üretimi ile baraj yapımında kullanılmaktadır. Avrupa’da ise uçucu kül ağırlıklı olarak beton, hafif beton blok ve gazbeton üretiminde kullanılmaktadır.

Tablo 3 Uçucu küllerin inşaat sektöründe kullandığı alanlar
Malzeme Kullanım amacı ve yeri
Çimento Hammadde, katkı ve ikame malzemesi olarak
Agrega İnce ,iri ve hafif agrega olarak
Beton Katkı ve ikame malzemesi olarak
Tuğla, ateş tuğlası Katkı malzemesi olarak
Kerpiç Bağlayıcı malzeme olarak
Yapı Malzemeleri Blok, panel, duvar, gaz beton, beton boru, boya, seramik, plastik, harç
Uygulamalar Baraj, otoyol, nükleer santral, geoteknik

Uçucu Küllerin Beton Özelliklerine Etkisi

Katkı maddesi olarak kullanılan uçucu kül, betonun taze ve sertleşmiş özellikleri üstüne etki eder. Bu özellikleri karışım suyu, işlenebilirlik, priz süresi, hidratasyon ısısı, terleme, dayanım, sülfata dayanıklılık, alkali agrega reskasiyonu ve betonun ekonomik oluşu olarak sıralayabiliriz. Uçucu külün taze ve kuru haldeki beton üzerindeki olumlu ve olumsuz etkilerini sıralayacak olursak ;

Uçucu Külün Olumlu Etkileri

  • İşlenebilirliği olumlu etkiler.
  • Su kusmayı azaltır.
  • Hidratasyon ısısında düşme sağlar.
  • Uzun süre dayanım artışı sağlar.
  • Ekonomiklik sağlar.

Uçucu Külün Olumsuz Etkileri

  • İlk yaşlarda dayanımı düşüktür.
  • Uzun süre küre ihtiyaç duyulur.
  • Prizde gecikme yaşanır.

İşlenebilirlik

Uçucu küllü betonların işlenebilmesi, katkısız betonlara göre daha iyi olmaktadır. Bunun iki nedeni vardır:

1 -) Uçucu külün yoğunluğu portland çimentosunun yoğunluğundan daha azdır. O nedenle, puzolan katkılı beton yapımı için çimento ağırlığının bir bölümünün yerine uçucu kül kullanıldığında, betondaki bağlayıcı hamurun hacmi artmaktadır. Daha büyük hacme sahip bağlayıcı hamur, taze betondaki agrega arasını daha iyi doldurmakta ve plastiklik sağlamaktadır.

2-) Uçucu kül taneleri küresel şekillidir. Küresel şekilli tanecikler iç sürtünmeyi azaltmakta, betonun akıcılığını arttırmaktadır. Betondaki bağlayıcı hamurun hacmindeki artış, ve uçucu kül taneciklerinin sürtünmeyi azaltarak betona daha fazla akıcılık sağlamaları, taze betonun pompalanabilirliğini artırmakta, yüzeyinin daha kolay düzeltilebilir olmasına yol açmakta, kalıpları daha kolay sökülebilir duruma getirmektedir (Erdoğan, 2007).

Su ihtiyacı

Sabit bir çökme değeri elde edebilmek için uçucu küllü beton karışımının ihtiyacı olan su miktarı, genellikle, katkısız betonunkinden daha az olmaktadır. Yapılan araştırmalarda, çimento ağırlığının %20-30’u azaltılarak onun yerine uçucu kül kullanılan betonların su ihtiyacında yaklaşık olarak %7 kadar daha az su kullanıldığı görülmüştür. Kül taneciklerinin küresel şekilli olmaları, daha az sürtünmeye yol açtığı için, daha az su ihtiyacı olmasına neden olmaktadır. Uçucu küllü betonların su ihtiyacı, uçucu külün inceliğine ve kullanıldığı miktara bağlı olmaktadır. İncelik arttıkça su ihtiyacında artma olmaktadır.

Priz süresi

Uçucu kül katkılı betonların priz süreleri katkısız betondakinden genellikle daha uzun olmaktadır. Priz süresi, kullanılan uçucu külün tipine ve inceliğine göre değişmektedir. C tipi uçucu küller, F tipi uçucu küllerden daha kısa priz süresi göstermektedir.

Hidratasyon ısısı

Uçucu kül katkılı betonlarda daha az portland çimentosu yer aldığından, bu tür betonların hidratasyon ısıları, katkısız betonunkinden daha az olmaktadır.

Basınç ve Çekme Dayanımı

Katkı maddesi olarak uçucu kül kullanılmasının beton daynımına etkileri, ince taneli doğal puzolanların etkisine benzemektedir. Normal olarak, ilk zamanlarda, uçucu küllü betonun dayanımı katkısız beton dayanımına kıyasla birazcık daha az olmaktadır. Ancak nihai dayanım oldukça yüksektir.

Uçucu küllü betonların mukavemet kazanma hızı, kül içermeyen betonlara oranla daha yavaş olmaktadır. Bu sebeple, uçucu küllü betonlarda ilk yaştaki mukavemetler daha düşük olmakta, ancak uçucu kül aktivitesinin yüksekliğine göre 56, 90. veya daha sonraki günlerde mukavemetler kontrol betonunu yakalamakta veya geçmektedir. C sınıfı uçucu küllerin ilk yaşlardaki mukavemet kazanma hızları daha yüksek olabilmektedir. Uçucu küllü betonlarda en iyi sonuçların genellikle %15-25 arası uçucu kül ikame oranlarında alındığı, C sınıfı uçucu küllerle bu oranın %35’e kadar çıkabileceği belirtilmektedir. Daha yüksek uçucu kül oranları çoğunlukla kütle betonlarında hidratasyon ısısını düşürmek ve çatlamayı azaltmak için kullanılmaktadır.

Uçucu küllü betonların basınç ve yarmada çekme dayanımları üzerinde yapılan araştırmalarda, uçucu külün ağırlıkça %10-20 oranlarında çimento yerine ikamesiyle üretilen betonların 28 günlük basınç dayanımlarının şahit betonlara eşdeğer ya da daha yüksek olduğunu bildirilmiştir. Silindir yarmada çekme dayanımlarının ise oldukça tatminkar olduğu belirtilmektedir. Uçucu kül içeren beton numunelerin basınç ve çekme dayanımları arasındaki ilişkinin normal betona benzediği görülmüştür.

Dayanıklılık

Uçucu küllü betonların su geçirimliliği, katkısız betonlara göre daha azdır. İnce taneli mineral katkıların kullanılması taze betondaki terlemeyi azaltmakta, böylece terleme nedeniyle betonda oluşacak boşluklar azalmaktadır. Ayrıca, mineral katkıların içindeki silika ile çimentonun hidratasyonu sonucunda ortaya çıkan kalsiyum hidroksit rekasiyona girerek C-S-H jelleri oluşturmaktadır. Böylece çimento hamurunun içindeki jel miktarı artmakta, kapiler boşluk oranı azalmaktadır.

Uçucu küllü betonların sülfatlara dayanıklılığı katkısız betonlara göre daha fazladır. Çünkü puzolanik katkı maddeleriyle üretilen betonlarda daha az Portland çimentosu yer alacağından, sülfat reaksiyonuna yol açabilecek C3A miktarı daha az olmaktadır. Ayrıca, puzolan katkılı betonlardaki hidratasyon, önce Portland çimentosu ile su arasında başlamaktadır. Puzolanların reaksiyon gösterebilmeleri; C3S ve C2S anabileşenlerinin hidratasyonu ile ortaya çıkan kalsiyum hidroksitin kullanılmasıyla gerçekleşmektedir. Yani puzolan katkılı betonlarda daha az miktarda kalsiyum hidroksit yer almaktadır. Buda, sülfat ve kalsiyum hidroksit arasındaki reaksiyon sonucunda oluşabilecek alçıtaşı miktarının az olmasına neden olmaktadır.

Karahan , uçucu kül katkılı betonlarda, kontrol betonuna göre daha fazla karbonatlaşma görüldüğünü ve uçucu kül ikame oranı arttıkça karbonatlaşma derinliğinin de arttığını bildirmiştir.

 

Kaynak

Türker DİKİCİ

TAŞIYICI HAFİF BETONUN MEKANİK ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ

Paylaşmak Güzeldir

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir