Türk Üçgeni Nedir? Kubbeye Geçiş Elemanları ve Resimli Örnekler

Türk üçgeni nedir

Türk üçgeni, ilk defa Anadolu Selçuklu yapılarında görülen, kare, dikdörtgen veya çokgen planlı yapının üzerine kubbenin oturtulabilmesi için gerekli olan geçiş öğesidir. Asırlar evvel kubbe mimarisi için geliştirilen tekniklerden birisidir. Dikdörtgen veya çokgen tabanlı yapının üzerine kubbe oturtulduğunda kalan boşluklar düz ve ters üçgen öğeler ile tamamlanır. Bu sayede dikdörtgen tabanlı plan üzerinde kubbenin oturabileceği sekizgen bir alan oluşturulmuş olur. Türk üçgeni dekoratif bir görüntü elde etmeye ve kubbenin yükünü aktarmaya yarar.

Dairesel kubbeden kare plana geçiş için Türk üçgeni haricinde Pandantif, Tromb, kasnak, üçgenler kuşağı gibi mimari çözümlerde geliştirilmiştir.

Türk Üçgeni ve Diğer Kubbe Geçiş Elemanları

Pandantif

Bursa ulu cami pandantif
Bursa ulu cami pandantif

Mimarlıkta kare planlı bir mekânın üzerinin kubbe ile örtülebilmesi için köşelerde kalan boşlukların kapatılmasında kullanılan küresel bir geçiş öğesidir. Roma döneminde kare planlı yapıların kubbe ile örtülmesi sorununu çözme gerekliliğine bağlı olarak Bizans döneminde geliştirilmiştir. Pandantifin en eski ve en büyük uygulamaları İstanbul Ayasofya’dadır. Bizans etkisi ile İslâm mimarlığında da kullanım alanı bulmuştur. Avrupa mimarlığında 12. yüzyılda Romanesk dönemde Fransa’daki kubbeli kiliselerde kullanılmıştır. İtalyan mimarlığında daha az kullanılmış olan pandantif, Rönesans’ta ve Barok dönemde, Katolikliği benimsemiş ülkelerde ve Güney Amerika’da kubbeli kiliselerin yaygınlaşması ile daha geniş bir kullanım alanı bulmuştur (Anonim 1988b). Pandantif uygulamasına örnek olarak  Bursa Ulu Cami pandantifi verilebilir.

Üçgenler Kuşağı

Bursa Yeşil Cami üçgenler kuşağı
Bursa Yeşil Cami üçgenler kuşağı

Sivri kenarları duvarların kesişme noktasına, taban kısmı ise kubbe eteğine veya kasnağa denk gelerek kendisine bitişik diğer üçgenler ile duvarlar ve kubbe arasında ya da kasnak içinde dolaşan kubbeye geçiş öğesidir. Anadolu Selçuklu döneminde kubbeye geçiş sorunu için üretilmiş bir geçiş sistemidir (Okçuoğlu 1995).

Üçgenler kuşağına örnek olarak  Bursa Yeşil Cami üçgenler kuşağı gösterilebilir.

İlginizi Çekebilir:  Depreme Dayanıklı Ev Nasıl Anlaşılır?

Tromp

Bursa Orhan Camii Tromp
Bursa Orhan Camii Tromp

Kubbeye geçiş öğelerinden biri olan Trompun en erken örnekleri İran ve Türkistan’da ortaya çıkmıştır. En erken örneklerine Türkmenistan’daki Part şehri Nissa kazılarında rastlanmıştır (Okçuoğlu 1995).

Tromp Bizans mimarlığında oldukça yaygın olarak kullanılmıştır. Taş veya tuğladan yapılmış olan çeşitli türleri bulunmaktadır. Bizans İmparatorluğundan sonra İslâm mimarisinde geniş ölçüde kullanılan trompun Osmanlı mimarisinde mukarnas dolgulu ya da istiridye kabuğu görünümlü türleri mevcuttur.

Türk Üçgeni

Konya Karatay Medresesi Türk Üçgeni
Konya Karatay Medresesi Türk Üçgeni

Kubbeye geçiş elemanlarından biri olan Türk Üçgeni tepe noktası aşağıya getirilmiş olan üçgenlerin yan yana getirilmesi ile oluşturulmuş yelpaze görünümüne sahip olan geçiş elemanlarıdır (Anonim 2005a).

En önemli örnekleri 13. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen Konya Karatay Medresesi (Şekil 2. 42) ve Konya İnce Minareli Medresededir.
(Okçuoğlu 1995).

Konya Alaeddin Cami Türk Üçgeni
Konya Alaeddin Cami Türk Üçgeni
Konya ince minareli medrese Türk üçgeni
Konya ince minareli medrese Türk üçgeni

Kasnak

İstanbul Fethiye Camii Kasnak Kubbe
İstanbul Fethiye Camii Kasnak Kubbe

Kubbenin üzerine bindirildiği daire veya çokgen planlı formlara sahip olan geçiş elemanıdır. Kasnak kubbenin yükünü alt taşıyıcı elemanlara iletmesinin yanı sıra yapıyı yükseltme fonksiyonuna sahiptir (Okçuoğlu 1995).

İki tip kasnak olduğu bilinmektedir: Birincisi iç kısımdaki geçiş sisteminin dışarıdan kasnak olarak algılandığı yalancı kasnak, diğeri ise alt yapı veya geçiş siteminden hemen sonra başlayan alt yapı veya geçiş sisteminin planını tekrar eden basit kasnaklardır. Bizans yapılarında geçiş sisteminin bitişinden hemen sonra başlayan yüksek kasnakların yanı sıra, içeride daire
planlı dışarıda çokgen planlı kasnaklar inşa edilmiştir (Şimşek 2010).

Karahanlı mimarisinde kubbeyi kuşatacak şekilde inşa edilmiştir. Büyük Selçukluda yüksek tutulmuş, Anadolu Selçuklu mimarisinde çokgen veya daire şeklinde inşa edilmiştir Kasnaklarda bezeme genellikle iç kısımlarda yer alır (Okçuoğlu 1995).

İlginizi Çekebilir:

Arasta Nedir? Günümüzdeki Önemli Arastalar

Revak Nedir? Tarihi ve Kullanım Alanları

Bu Yazıyı Paylaş!

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir