betonarme döşeme nedir inşaat
Beton

Döşeme nedir? (İnşaat) – Döşeme Çeşitleri Nelerdir?

Döşeme

Yapılarda kirişler, duvarlar veya doğrudan kolonlar arasındaki alanı örten iki boyutlu düzlemsel yapı elemanları döşeme olarak adlandırılır. Döşemelerin görevi belirli bir alanı kapatmanın yanı sıra döşeme düzlemine uygulanan düşey yükleri kirişlere veya kirişlerin olmadığı durumlarda doğrudan doğruya kolon, perde, duvar gibi düşey taşıyıcı elemanlara aktarmak ve düşey yüklerin yanı sıra yatay yükleri de diyafram görevi yaparak düşey taşıyıcılara aktarmaktır.

Betonarme döşemelerin yangına dayanıklı hatta önleyici olmaları zararlı böcek ve bitkilerin barınmasına olanak vermemeleri ve ekonomik olmaları gibi üstünlükleri vardır. Ancak bu yararları yanında ağır olmaları, sulu inşa edilmeleri, dayanım kazanmaları için kalıp sökme süresi nedeniyle bekleme zorunluluğu, inşaatın mevsim ve hava durumuna bağlı oluşu gibi sakıncalar da taşırlar (Aka ve diğ, 2001).

Aka ve Altan (1992), döşeme maliyetlerinin toplam maliyetler içerisinde önemli bir yer tuttuğunu belirtmektedir. Bu nedenle taşıyıcı sistemde uygulanabilecek çeşitli döşeme biçimleri göz önünde bulundurularak en uygun çözümün elde edilmesine
çalışılmalıdır. Döşeme tipinin seçiminde yapı ve kat yüksekliği, düşey ve yatay yükler, tesisat elemanları, kalıp sistemi, inşaat süresi ve biçimi etkili olur.

Döşemeler mesnet koşullarına ve çalışma biçimlerine Şekil 6.48’de gösterildiği gibi sınıflandırılabilirler (Doğangün, 2002).

Döşemelerin Sınıflandırılmaları
Şekil 6.48 Döşemelerin Sınıflandırılmaları

Genelde döşemelerin davranışı daha çok dengealtı donatılı kiriş davranışlarına benzemektedir. Ancak döşemedeki donatı oranı genelde kirişe oranla daha küçük olduğundan ve komşu şeritlere aktarma uyum sebebiyle yapıldığından döşemelerin deformasyon kapasiteleri daha fazladır.

Döşeme ilk çatlaklar oluşuncaya kadar doğrusal elastik bir davranış sergileyecektir. İlk çatlama momentin maksimum olduğu yerde başlayacaktır. Çatlakların oluştuğu bölgede döşemenin eğilme rijitliği azaldığından, moment dağılımı elastisite teorisinden sapmaya başlayacak ve yükün artması ile bu çatlaklar ilerleyecektir.

Yük belirli bir düzeye geldiğinde momentin en büyük olduğu yerde donatı akmaya başlar. Donatı akması çapraz çatlaklar bölgesinde oluşacaktır. Yük arttıkça donatıdaki akma döşeme kenarlarına doğru ilerleyecektir. Akma çizgileri döşeme kenarlarına ulaştığında döşeme artık mekanizmaya dönüştüğünden, daha fazla yük alamayacaktır. Akma çizgilerinin kullanılması ile geometrisi dikdörtgenden değişik ve sınır koşulları karmaşık plakların hesapları için de oldukça kolaylık sağlanır (Ersoy, 1995).

Kirişli Döşemeler

Plaklar yüzeysel taşıyıcı olmalarına karşın, küçük boyutları olan kalınlıklarına etkileyen momentler dolayısıyla büyük açıklıklı yapılamadıklarından kirişlerle bölmek uygun olmaktadır. Böylece elde edilen kirişli döşemelerde dikdörtgen biçimli plaklar kalıp, donatı yerleştirme ve davranış bakımından sorunsuz olduklarından daha çok tercih edilirler.

Kolonlar arasındaki kirişler iyi bir bağlantı sağlarlar ve döşemeden kolona yük aktarmada iyi bir eleman oluştururlar. Kenarlarının oranına göre tek ya da çift doğrultuda çalışan plaklar kareye yakın olunca, yüzeysel taşıyıcılıklarından en çok yararlanılan konumda olmaktadırlar (Aka ve Altan, 1992).

Tek doğrultuda çalışan kirişli döşemeler üzerine uygulanan yükün çok büyük bir kısmını kısa doğrultusunda taşıdığından, donatı hesabı sadece kısa doğrultuda yapılmaktadır. Hesaplanan donatının çekme donatısı olarak döşemeye kısa doğrultuda yerleştirilmesi için önce açıklık momentlerinden hareketle bulunan As donatı enkesit alanları gözönüne alınarak açıklıklara konulacak donatının Ø çap ve aralıkları seçilir. Plak yalnız lm’lik şeritten ibaret olmadığından çelik çubukların sayısı yerine aralıklarının verilmesi çok daha uygun olmaktadır. Böylece uygulama bakımından kolaylık sağlanmış olunur.

Açıklıkların ortasına konulan donatı çubuklarının yarısı mesnede kadar düz olarak giderken, diğer yarısı ise açıklığa bağlı olan belli oranlarda mesnet yakınlarında bükülerek üste çıkarılır ve komşu açıklığa uzatılır. Bu donatılar yalnızca mesnet momentini karşılamada kullanılırlar. Bu sebeple komşu açıklığın negatif momentinin bulunmadığı yere kadar uzatılmalıdırlar. İki komşu açıklıktan bükülerek mesnede gelen çelik çubuklar mesnet momentine göre hesaplanan donatı enkesit alanı için yeterli değilse aradaki fark mesnede konulacak mesnet ek donatısı adını alan donatılarla karşılanır. Ek mesnet donatısının Ø8 /330’dan az olmaması tavsiye edilir.

Ana çalışma doğrultusuna konulan ana donatıdan ayrı olarak ana doğrultuya göre daha küçük momentler oluşturan bölgesel yüklemelerden ileri gelen boyuna doğrultu momentleri ve rötre gibi nedenlerle plağın boyuna doğrultuda da donatılanması gerekir. Bu donatıya dağıtma donatısı adı verilir. Dağıtma donatısı bölgesel yüklerin kendi yayıldıklarından daha geniş bir şerit tarafından taşınmasını sağladıklarından adlarını buradan almaktadırlar.

Kısa kenarlarına dik doğrultuda ortaya çıkan momentlerden pozitif olan dağıtma donatısı ile karşılanırken negatif moment ise boyuna mesnet donatısı adı verilen donatılarla karşılanır. Bu donatıların konulmaması, çatlakların oluşmasına sebep olacağından plağın kiriş ile birlikte çalışmasını engeller (Aka ve diğ, 2001).

TS 500 (2000)’de tek doğrultuda çalışan döşemelerle ilgili koşullar şu şekilde belirtilmektedir :

  1. Düzgün yayılı yük taşıyan ve uzun kenarının kısa kenara oranı 2’den büyük olan betonarme plakların tek doğrultuda çalıştığı kabul edilir.
  2. Eğilme donatısı yalnızca kısa doğrultuda yerleştirilir uzun doğrultuda ise dağıtma donatısı bulundurulmalıdır. Donatı yerleşiminde eğilme donatısı oranı S 220 için 0,003, S 420 ve S 500 için ise 0,002’den az olmamalıdır. Asal donatı aralığı, döşeme kalınlığının 1,5 katını ve 200 mm’yi geçmemelidir.
  3. Açıklıktaki alt donatının tek açıklıklı plaklarda en az ‘A’si, sürekli plaklarda ise en az 1/3’ü mesnetten mesnede kesilmeden ve bükülmeden uzatılması gerekir.
  4. Tüm kesit esas alınarak hesaplanacak olan dağıtma donatısını oranı asal donatının 1/5’inden az olamaz. Dağıtma donatısı aralığı 300 mm’den fazla olamamalıdır.
  5. Kısa kenar doğrultusundaki kirişler üstünde, döşeme asal donatısına dik doğrultuda boyuna mesnet donatısı bulundurulması gerekir. Üste konulacak ve her iki tarafta kısa açıklığın ‘A’ü kadar uzatılacak olan boyuna donatı, asal donatının % 60’ından daha az olmamalıdır. Ayrıca, S 220 için en az Ø 8/200 mm, S 420 için en az Ø 8/300 mm, S 500 için en az <j> 5/150 mm donatı kullanılmalıdır.
  6. Plak döşemelerin kenar mesnetlerindeki açıklık ve mesnet donatıları bu kenarlardaki kiriş, hatıl, kolon veya betonarme duvarlara kurallara uygun şekilde kenetlenmelidir. Düz veya kancalı olarak yapılabilecek olan kenetlenmelerde, kenetlenme boyu mesnet yüzünden başlayarak 150 mm’den daha az olamaz.

Döşemelere yerleştirilecek olan düz donatılarda kanca yapılırken, nervürlü donatılarda kanca yapılmaz. Şekil 6.49’da düz ve nervürlü donatıların kullanıldığı tek doğrultuda çalışan kirişli döşemeler için donatı düzenleri verilmiştir (Doğangün, 2002).

Tek Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşeme Donatı Düzenleri
Şekil 6.49 Tek Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşemelerde Donatı Düzenleri

Bu donatı çubuklarının yerleşiminin dışında Şekil 6.50’de gösterildiği gibi üst ve alt hasırlarla da döşeme donatılandırılabilir. Hasırlanan kenar kısımlarda donatının üst üste gelerek kenetlenmesinin sağlanması önemlidir. Bu durumda hiç eğik donatı koymadan açıklık ve mesnet için gerekli donatı ayrı ayrı hesaplanarak yerlerine konulmaktadır.

Tek Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşeme Hasır Donatı Düzeni
Şekil 6.50 Tek Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşemelerde Hasır Donatı Düzeni

Bunlardan üst hasırların boyları negatif moment bölgesine göre saptanır. Eşit açıklıklarda mesnet donatısı komşu açıklıklara l/4 veya l/5 kadar uzatılabilir. Her iki donatı hasırı da kademeli yapılarak çelikten ekonomi sağlanabilir. Mesnette kenetlenme için çelik hasırın ana çubukları kiriş kenarından itibaren en az çapının 10 katı, 10 cm ve beton kalitesine göre verilen kenetlenme boyunun 1/3’ü kadar içeriye girmelidir (Aka ve diğ, 2001).

Doğangün (2002)’de bir doğrultuda çalışan kirişli döşemelerde kesme etkisinin genellikle kritik olmayacağını buna rağmen döşemenin kesme dayanımı için kesme donatısı ihtiyacının kontrol edilmesinin gerekli olduğunu belirtilmektedir. Bunun için tasarım kesme kuvvetinin kesitin kesme çatlama dayanımından küçük olması gerekir. Döşemelerde faydalı yüksekliğin dolayısıyla da döşeme kalınlığının büyük seçilmesi, kesme dayanımının beton tarafından karşılanmasını kolaylaştıracak ve çoğu zaman da kesme donatısına gerek kalmayacak şekilde, tasarımın yapılması imkanını sağlayacaktır.

TS 500 (2000)e göre tek doğrultuda çalışan plaklar için en küçük kalınlık 80 mm’dir. Tavan döşemelerinde ve bir yerin örtülmesine yarayan veya yalnız onarım, temizlik veya benzeri durumlarda üzerinde yürünen döşemelerde döşeme kalınlığı 60 mm’ye kadar düşürülebilir. Üzerinden taşıt geçen döşemelerde ise kalınlık en az 120 mm olmalıdır. Ayrıca plak kalınlığının serbest açıklığa oranı basit mesnetli tek açıklıklı döşemelerde 1/25, sürekli döşemelerde 1/30, konsol döşemelerde 1/12 değerlerinden az olamaması gerekir.

Yükün iki doğrultuda da iletildiği bilinen çift doğrultuda çalışan döşemelerdeki donatı düzenlemesinin bir doğrultuda çalışan kirişli döşemedekinden farkı her iki doğrultu için de çekme donatısının yerleştirilmesidir. Dolayısıyla her iki doğrultuda hem açıklık hem de mesnet momentine göre çekme donatısı hesaplanmakta dağıtma donatısı ise bulunmamaktadır. Bu durumda iki doğrultuda çalışan bir döşemede iki doğrultu için açıklık donatısı ve dört kenar için mesnet donatısı hesabının yapılması gerekir. Ortak mesnede her iki döşemeden gelen pilyelerin mesnet donatısı açısından yetersiz kalması durumunda ek mesnet donatıları yerleştirilir. Şekil 6.51’de çift doğrultuda çalışan döşemelerde donatı düzeni verilmiştir (Doğangün, 2002).

İki Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşeme Donatı Düzenleri
Şekil 6.51 İki Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşemelerdeki Donatı Düzenleri

TS 500 (2000) iki doğrultuda çalışan döşemelerle ilgili aşağıda belirtilen koşullara yer vermektedir:

  1. Düzgün yayılı yük taşıyan dört kenarı boyunca mesnetlenmiş ve uzun kenarının kısa kenarına oranı 2 veya daha küçük olan betonarme plaklar, iki doğrultuda çalışan plaklar olarak kabul edilirler.
  2. İki doğrultuda çalışan kirişli ve kirişsiz döşemelerde her bir doğrultuda 0,0015’ten az olmamak koşuluyla iki doğrultudaki donatı oranlarının toplamı S 220 için 0,004, S 420 ve S 500 için 0,0035’ten az olamaz. Donatı aralıkları ise tablasız döşeme kalınlığının 1,5 katından ve kısa doğrultuda 200 mm, uzun doğrultuda 250 mm’den fazla olamaz.

İki doğrultuda çalışan döşemelerde hasır donatı kullanımına karar verilirse, Celep ve Kumbasar (2001)’de tavsiye edilen uygulamalar aşağıda verilmiştir.

İki doğrultuda çalışan döşemelerin açıklığı için iki doğrultudaki donatısı birbirine yakın olan Q hasırları kullanılmalıdır. Açıklığı büyük olan döşemelerde iki kat hasır da kullanılabilir. Bunun yanında ana doğrultuya dik yerleştirilen iki R hasırı da iki doğrultuda çalışan döşemelere uygun düşer. Döşemelerin mesnet bölgeleri tek doğrultuda donatı gerektiren bölgeler olduğu için R hasırların kullanımı yerinde olur. İkinci doğrultudaki donatı da mesnet dağıtma donatısı olarak iş görür. R hasırlarının ana doğrultusu boyuna olduğu için bunları boyuna doğrultuda mesnet boyunca yerleştirmek yanlış olur. Bu tip hasırların boyuna doğrultusu mesnet kiriş eksenine dik gelecek şekilde konulması gerekir. Şekil 6.52’de iki doğrultuda çalışan döşemelerde hasır donatı düzeni gösterilmiştir. EK D’de kirişli döşemelerin donatı açılımlarına örnek verilmiştir.

Şekil 6.52 İki Doğrultuda Çalışan Kirişli Döşemelerdeki Hasır Donatı Düzeni

Kirişsiz Döşemeler

Kirişsiz döşemeler adından da anlaşılacağı gibi arada kirişler olmadan doğrudan doğruya kolonlara oturan ve bunlarla eğilmeye dayanıklı olarak bağlı bulunan çift doğrultuda çalışan ve çift doğrultuda donatılan betonarme plaklardır.

Kirişsiz döşemeler genellikle yapı yüksekliğinin az tutulması gereken yerlerde ve düz bir tavan istendiğinde uygun olurlar. Tavanda süreklilik gerektiren depolarda, hafif ve değişebilen bölmeli bürolarda benzeri durumlarda kullanılırlar.

Kalıp, donatı yerleştirme ve beton işçiliklerinin daha az olmasına karşılık küçük yüksekliği dolayısıyla donatı miktarları fazladır.

Kirişsiz döşemeler gerek hesap ve gerekse inşaatlarının basit ve kolay olması özel problemlerin çıkmaması için düzgün sıralanmış, birbirine dik eksenler üzerindeki kolonlara oturtulmalıdır. Gelişigüzel yerleştirilmiş kolonların ya da duvarların çözümü güç sorunlar ortaya çıkarmalarından başka, çeşitli sorunlara da neden olabilirler. Bunun yanında her iki doğrultuda en az üç açıklığın bulunması ve kenar açıklıkların iç açıklıklara göre biraz küçük düzenlenmesi uygundur.

Kirişsiz döşemeler yatay yükler altında büyük yanal yerdeğiştirme yaptıklarından ve kolon başlarında momentlere karşı yetersiz kaldıklarından deprem yönetmeliğinde taşıyıcı sistemde yatay yüklerin tamamını karşılayacak perdelerin düzenlenmesi öngörülmektedir (Aka ve diğ, 2001).

Kirişsiz döşeme dışındaki döşemelerde kayma gerilmeleri genellikle düşük düzeylerde kaldığından kayma güvenliği genelde kritik olmaz. Ancak özellikle başlıksız ve tablasız kirişsiz döşemelerde kolon çevresinde oluşan kayma gerilmeleri, dolayısıyla da asal çekme gerilmeleri betonun çekme dayanımını aştığında, zımbalama durumuyla karşılaşılır.

Kolon başlarında zımbalama ve eğilme etkilerini karşılamada bir başlık yapılması daha uygundur. Kirişsiz döşemeler başlıksız ve tablasız, tablalı ve başlıklı, başlıklı ve tablasız, ve başlıksız tablalı olmak üzere dört farklı türde düzenlenebilirler. Ancak kirişsiz döşemelerde tabla özellikle de başlık kullanılması bu döşemelerin diğer döşemelere göre üstünlüklerinden bir kısmını yok etmektedir (Doğangün, 2002).

TS 500 (2000)’de kirişsiz döşemelerdeki tabla, başlık ve döşeme kalınlığı ile ilgili dikkat edilmesi gereken koşullar aşağıda verildiği gibi belirtilmiştir.

Kolon ile döşeme arasında tabla oluşturulması durumunda tabla kalınlığı to, döşeme kalınlığının yarısından az, tablanın kolonun her bir tarafındaki uzunluğu o doğrultudaki döşeme açıklığın 1/6’sından ve tabla kalınlığının 4 katından az olmamalıdır.

Başlık eğimi 45°’den az ise hesapta başlık olarak kolon yüzünden başlayan ve 45° eğimle tanımlanan bölümün dikkate alınması gerekmektedir. Kirişsiz döşemelerde tabla ve başlıklarla ilgili ayrıntılar Şekil 6.53’te gösterilmektedir.

Kirişsiz Döşeme Kolon Başlık ve Tablaları
Şekil 6.53 Kirişsiz Döşemelerde Kolon Başlık ve Tablaları

İki doğrultuda çalışan kirişsiz döşemelerin kalınlığı Denk 6.17’de verilen değerlerden az olamaz. Tablasız kirişsiz döşemelerde Denk. 6.17a’ya, tablalı kirişsiz döşemelerde, Denk. 6.17b’ye ve kirişsiz döşeme tasarımı TS 500’de belirtildiği gibi yaklaşık yöntemle yapılıyorsa Denk. 6.17c’ye uyulması gerekir.

Burada h döşeme kalınlığı, ln döşemenin incelenen doğrultudaki serbest açıklığıdır.

Zımbalama dayanımının arttırılması için donatı kullanılması durumunda plağın en az 250 mm kalınlıkta olması gerekir. Bu suretle elde edilecek dayanımdaki artış %50’yi aşmamalıdır. Kolonun başlığına yakın plak bölgesinde iki doğrultuda geçen altta ve üstte bulunan döşeme donatıları ve kolon donatıları sebebiyle ilave zımbalama donatısı ile oluşan yoğun donatı bölgesinde beton yerleşimi güç olabilir. Betonun gerektiği şekilde yerleştirilememesi ve aderansın oluşmaması, bu bölgenin zayıflamasına neden olacağından zımbalama dayanımını arttırmak için donatı kullanılmasına gidilmeyip, kolon başlığı yapılması veya döşeme kalınlığının arttırılması daha uygun olacaktır (Doğangün, 2002).

Kirişsiz döşeme donatılarının uygulamalarıyla ilgili TS 500 (2000)’de belirtilen koşullar aşağıda verilmektedir:

Kirişsiz döşemeler donatı hesabı ve düzenlenmesi bakımından Şekil 6.54’te gösterildiği gibi kolon şeridi ve orta şerit olarak iki bölgeye ayrılmakta, kolon şeridi kolon veya perde ekseninin her bir yanında ayrı ayrı l1/4 veya l2/4 genişlikleriyle tanımlanan şeritlerden dar olanların birleştirilmesi ile elde edilmektedir. Donatı aralıkları ve donatı oranları iki doğrultuda çalışan kirişli döşemelerde bahsedilen aynı şartları kapsamaktadır.

Şekil 6.54 Kirişsiz Döşemelerde Şerit Genişlikleri

Kirişsiz döşemelerde boşluklar dikkate alınarak hesaplanan zımbalama dayanımı güvenliği sağlıyorsa, iki dik doğrultudaki orta şeritlerin kesiştiği bölgede, gereken donatının yerleştirilebildiği durumlarda ve iki dik doğrultudaki kolon şeritlerinin kesiştiği bölgede boşluğun en büyük boyutu kolon şerit genişliğinin 1/8’inden fazla olmadığı ve boşluklar nedeniyle yerleştirilemeyen donatının boşluk kenarına yerleştirilebileceği durumlarda, eğilme için ayrıca kontrole gerek kalmaz. EK D’de kirişsiz döşemelerin donatı düzenlemelerine örnek verilmektedir.

Dişli Döşemeler

Kirişli döşemelerde açıklık büyüyünce kalınlaşan plak ağırlığını azaltmak amacıyla, serbest aralıkları 70 cm’yi aşmayan sık kirişler kullanıldığında dişli döşeme elde edilmektedir.

Ülkemizde dişli döşeme nervürlü döşeme olarak da adlandırılır. Döşemedeki dişler üstteki tabla ile birlikte döküldüklerinde bu iki eleman birlikte çalışacağından, kesit hesabı tablalı kirişle özdeş olur. Bu tür döşemelerde çok sayıda diş nedeniyle kalıp maliyeti çok yükselebilir. Bu nedenle bu tür döşemelerin çok sayıda olduğu inşaatlarda çelik kalıp kullanmak ekonomik olabilir.

Düzgün tavan elde etmek amacıyla dişler arasına dolgu malzemesi yerleştirilebilir. Dolgu malzemesi olarak genelde boşluklu beton briket, boşluklu pişmiş toprak veya benzeri hafif malzeme kullanılır. Dolgu malzemesinin döşemenin taşıma gücüne hiçbir katkısı yoktur. Bu tür dolgulu döşemeler ülkemizde kullanılmakta ve asmolen döşeme olarak adlandırılmaktadır.

Asmolen döşemenin en büyük avantajı düz bir tavan sağlaması ve kalıp maliyetini azaltmasıdır. Dolgu malzemesinin ağırlığı arttırması ise bir dezavantajdır. Ülkemizde mimari nedenlerle dişleri taşıyan kirişler de asmolen döşeme derinliğinde tutulmaktadır. Mimari açıdan avantajı açık olan bu sistemde özel önlem alınmadığı takdirde, rijitliği az olan bu kirişler nedeniyle depremde katlar arası yanal ötelenme çok büyümekte ve kolonlara çok büyük ikinci mertebe momentleri aktarılmaktadır (Ersoy, 1995).

TS 500 (2000), dişli döşemeler ile ilgili koşulları aşağıdaki gibi belirtmektedir.

Bir doğrultuda çalışan dolgulu ya da dolgusuz dişli döşemelerde dişler arasındaki serbest aralık 700 mm’den fazla olamaz. Tablanın kalınlığı serbest diş aralığının 1/10’undan ve 50 mm’den, diş genişliği ise 100 mm’den az olmamalıdır. Toplam diş yüksekliğinin (plak ile birlikte) serbest açıklığa oranı, basit mesnetli tek açıklıklı döşemelerde 1/20, sürekli döşemelerde 1/25, konsollarda ise 1/10’dan az olmamalıdır.

Bir doğrultuda çalışan dişli döşemelerin açıklığı 4 m’den fazla ise taşıyıcı dişlere dik en az aynı boyutta enine dişler düzenlenmesi gerekmektedir. Açıklığın 4 ile 7 m arasında olduğu durumlarda bir enine diş, açıklığın 7 m’den büyük olduğu durumlarda ise iki enine diş düzenlenmesi gerekmektedir. Enine dişler açıklığı olabildiğince eşit bölmelidir.

Dişlerde eğilme ve kesme donatısı kirişlerdeki gibi hesaplanmaktadır. Ancak, hesap kesme kuvvetinin kesme çatlama dayanımından küçük olduğu durumlarda minimum etriye koşuluna uyulmayabilir ve açık etriye kullanılabilir. Bu durumda, etriye aralığı 250 mm’yi geçmemelidir. Şekil 6.55’te dişli döşemelerin boyut ve donatılarına ilişkin koşullar gösterilmiştir

Şekil 6.55 Dişli Döşemelerin Boyut ve Donatılarına İlişkin Koşullar

Dişlerin üstündeki plakta, her iki doğrultuda dağıtma donatısı bulunmalıdır. Bu donatı her bir doğrultuda plak tüm kesit alanın 0,0015’ten az, donatı aralığı ise 250 mm’den fazla olmamalıdır. Dolgulu ve dolgusuz dişli döşemelerde en fazla donatı oranı kirişler için verilen maksimum değeri aşmamalıdır.

Açıklıkların büyük, yüklerin ağır olduğu ve mimari açıdan hoş bir görünüm istenmesi durumlarında genellikle iki doğrultuda çalışan dişli döşemeler tercih edilmektedir. Bu döşemeler kaset döşeme olarak da adlandırılmaktadırlar. Bu döşemelerin diğer döşemelere göre zayıf tarafı ise hazır kalıp kullanılmaması ya da döşeme sayısının az olması durumlarında kalıp maliyetinin diğer döşemelere göre yüksek olmasıdır.

Kaset döşemelerde yük iki doğrultudaki dişlerle paylaşılarak taşınır. Paylaşma oranı döşemenin süreklilik durumuna ve kenarlarının oranına bağlıdır. Bunlar da tek doğrultuda çalışan dişli döşemelerin ilkelerine uygun şekilde düzenlenmektedirler.

Kaset döşemeler kirişli veya kirişsiz olarak da düzenlenebilmektedirler. Kolon başlarında eğilme momenti ve kayma kuvvetlerine karşı koyabilmek için kaset kirişlerinin arası dolu yapılarak bir başlık düzenlemek uygun olur. Bu durumda döşeme tablalı kirişsiz döşeme gibi davranmaktadır. Yatay yüklere karşı, özellikle deprem bölgesinde bulunan ülkemizde bu dolu kısımları kolonlar arasında devam ettirerek kolonları bağlayan kirişler düzenlemek daha iyi çözümdür (Doğangün, 2002).

Döşeme Donatı Düzenlerinde Özel Durumlar

Döşeme donatı yerleşiminde, normal döşeme donatılarından farklı detaylandırılmanın yapılması gereken bazı durumlarda tavisye edilen donatı düzenlemeleri aşağıda verilmektedir.

Yapının kullanım amacına göre çeşitli tesisat elemanlarının yerleştirilmesi baca boşluğu gibi nedenlerle döşeme plaklarında delik açıldığında kesilen donatılar nedeniyle döşemede oluşabilecek hasarları önlemek amacıyla Şekil 6.56’da gösterilen donatı düzenlemesi veya firkete donatısı kullanılabilir (Doğangün, 2002).

Şekil 6.56 Boşluklu Döşemelerde Donatı Düzeni

Bazen kirişli döşemeler arası mesnet donatısının sürekliliğini sağlamak mümkün olmayabilir. Bu durumlarda donatıların kiriş içinde kenetlenmesi ve mesnet kirişinin dönmesinin iki taraftaki plaklar tarafından engellenmesiyle nedeniyle, davranış sürekli duruma yakın olur. Normal döşeme ile düşük döşemenin birleştiği mesnedin sürekli yerine süreksiz alınması moment diyagramı açısından yeniden uyum ilkesindeki gibi aşağı doğru kaydırılması şeklinde olduğundan yönetmeliğe uymakta ve iki kabul arasında önemli fark bulunmamaktadır. Düşük döşeme kısmındaki donatı düzeni Şekil 6.57’de gösterildiği şekilde yapılmaktadır (Celep ve Kumbasar, 2001).

Şekil 6.57 Düşük Döşemedeki Donatı Düzeni

Döşeme donatılarının düzenlenmesinde döşemenin düzgün yayılı yük taşıdığı kabul edildiğinden, bazı döşemelerin üzerine ağır tekil yük etkimesi durumuyla karşılaşıldığı zaman Şekil 6.58’de gösterildiği gibi bu yük altında meydana gelebilecek moment yoğunlaşmasını karşılamak için donatının burda sıklaştırılması uygun olacaktır. Tekil yükün önemli olduğu durumda da iki doğrultuda kesme kuvvetinin karşılanmasında da faydalı olan ek pilyeler yerleştirilerek alt donatı sıklaştırılabilir.

Şekil 6.58 Bir Doğrultuda Çalışan Döşemenin Tekil Yük Altındaki Donatı Düzeni

Bir doğrultuda uzayan konsol ve balkon döşemeleri genellikle bir doğrultuda çalışan döşeme türlerindendir. Bunlar statikçe belirli olduklarından mesnet kesitlerinde yapılacak bir hata, hemen büyük çatlaklara veya göçmeye sebep olacaktır. Bu nedenle faydalı yükleri normal döşemelere göre biraz arttırılarak boyutlandırılmalı ve mesnet donatısının üstte bulunmasına ve öngörülen donatı faydalı yüksekliğinin sağlanmasına çalışılmalıdır.

Bu tür plaklarda tekil yük bulunduğu zaman Şekil 6.59’da gösterildiği gibi bu yükten oluşabilecek mesnet donatısının yaklaşık 450 yayılışla etkili genişlik bölgesine yerleştirilerek sıklaştırılması uygun olacaktır. Ayrıca üstte konulan dağıtma donatısına ek olarak, bu doğrultuda oluşabilecek pozitif momentlerin karşılanması için ana donatının % 60’ı civarında bir alt donatı tavsiye edilir.

Normal şartlarda da konsol plakların serbest uçlarına sıcaklık ve büzülme etkilerini karşılamak amacıyla Şekil 6.59’da verilen donatı düzeni kullanılmalıdır.

Şekil 6.59 Tekil Yük Etkisinde Konsol ve Serbest Plak Kenar Donatı Düzenleri

Betonarme kiriş veya perde üzerinde uzanarak bir köşede birleşen plaklarda her iki asal moment negatif olup üst donatıya ihtiyaç duyarlar. Bu tip durumlarda tam köşede dar genişlikte eğilme momenti yerel olarak arttığından, genelde 0,5l genişliğindeki bölgede donatıyı iki katına çıkarmak uygun olur. Bir köşede birleşen plaklarda asal moment doğrultuları ve sadece x doğrultusundaki donatı düzeni Şekil 6.60’da gösterilmektedir (Aka ve diğ, 2001).

Şekil 6.60 Saçak Plağında Asal Moment Çizgileri ve Bir Yöndeki Donatı Düzeni

Kare ve dikdörtgenden farklı tip üçgen ve dairesel gibi plaklarla da uygulamalarda karşılaşılabilmektedir. Sürekli ve süreksiz olmalarına göre üçgen plaklarda donatı düzenleri Şekil 6.61’de gösterilmiştir. Kenarların süreksiz olması durumunda altta konulan açıklık donatısı kenarlara parelel olurken üstte konulacak mesnet donatısının köşelerde açıortay doğrultusunda ve ona dik konulması gerekir. Kenarların sürekli olması durumunda da mesnet donatısının kenara dik yerleştirilmesi uygundur. Ancak bu yapılması durumda donatı boyu değişeceğinden hasır donatı kullanımı tavsiye edilir.

Şekil 6.61 Sürekli ve Süreksiz Mesnetli Üçgen Plaklarda Donatı Düzeni

Dönel simetrik yükleme ve mesnetlenme durumunda asal gerilme yörüngeleri dairesel plaklarda çemberler ve merkezsel doğrular olarak ortaya çıkar. Buna uygun çembersel ve merkezsel donatılar kullanıldığından bu donatılar orta kısımda sıklaşırlar. Şekil 6.62’de gösterildiği gibi merkezsel donatılar üç veya dört parelel ince çubuk ailesi şeklinde yerleştirilir. Dış çevre kısmına ise ek donatı tamamlaması yapılmalıdır (Celep ve Kumbasar, 2001).

Şekil 6.62 Dolu Dairesel Plakta Donatı Düzeni

 

Kaynak

İnş. Müh. Tuncay YILMAZ

BETONARME YAPILARDA TAŞIYICI SİSTEM VE DONATI DÜZENLEME İLKELERİ

Paylaşmak Güzeldir

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir