Derz nedir? Ne işe yarar? Yapım özellikleri nelerdir?


Taşıyıcı sistemlerde derz,  temelde farklı oturmalar, sıcaklık değişmesi, depremde oluşan titreşimlerin zararsız hale getirilmesi, makine seslerinin bölgesel kalmasını sağlamak için yapılır. 

Taşıyıcı Sistemlerde Derz

Taşıyıcı sistemlerde sürekliliğin yararlı olduğu, temelden çatıya kadar bir bütün olarak davranışın olumlu etkileri tartışılmazdır. Sınırlı büyüklükteki yapılarda, sıcaklık değişmesi, büzülme (rötre), temeldeki farklı oturmaların oluşturduğu etkiler ikinci mertebe kaldıklarından güvenlik katsayıları ile karşılandıkları kabul edilerek hesaplarda göz önüne alınmayabilir. Ancak yapının boyutları büyüyünce, temel zemini zorlayınca bu ikinci derecedeki gerilmeler tehlike yaratacak değerlere çıkabilir. Zorlanmalardan meydana gelen kuvvetlerin büyüklüğü, şekil değiştirmelere ve onların öteki yapı elemanları tarafından engellenmesine bağlıdır. Yapıyı derzlerle parçalara ayırmak, uygun yerlerde bağlantıyı, sürekliliği kesmek; sıcaklık değişmesi, büzülme, temelde farklı oturmalar gibi etkilerin istenen ölçüde küçük kalması için yeterli olur( Aka ve Altan, 1992).

Yapının çeşitli bölümlerinin birbirinden bağımsız hareket etmesine imkân veren bu kesimlere “Ayırma” ya da “Hareket Derzi” adı verilmektedir.



Yapılma nedenleri

  1. Sıcaklık değişmesi ve büzülmeden oluşan etkiler,
  2. Yangın tehlikesi bulunan yapılar,
  3. Temel türü veya zemin koşullarının değişmesi dolayısıyla beklenen farklı oturmalar,
  4. Makinelerden veya başka nedenlerle oluşan titreşimlerin bölgesel kalmasını sağlamak,
  5. Yapıyı deprem sırasında kendi içinde az zararlı titreşim yapabilecek bölümlere ayırmak.

Birbirinden uzaklıkları

Yapının planda her doğrultuda, boyları belli sınırlar içinde kalan bloklara ayrılması ile genleşme ve büzülme etkilerinin zararsız büyüklükler olması sağlanabilir. Etkenler çok ve değişik olduklarından blok boyları için tek bir değer vermek mümkün değildir.

Binanın bütün katlarında aynı değerde bir genleşme olduğu kabul edilirse, temeldeki uçları sabit kalan, temelle onun üstündeki ilk kat döşemesi arasındaki kenar kolonlar en çok zorlanan elemanlar olacaktır. Kolonların narinliği, rijitliklerinin simetrik olması, yapının dış etkilere karşı korunması ( sıcaklık değişmesinin az olması) önemli etkilerdir.

Narin kolonlar üzerinde, sıcaklık değişmelerine karşı korunmuş, simetrik rijitlikli bir iskeleti bulunan temelde farklı oturmalar beklenmeyen bir yapıda derzler 40-45 m ara ile düzenlenebilir. Genel olarak derz aralıklarının 30 m’ yi aşmaması ve dış etkilere açık olan yapılarda, örnek olarak stadyum tribünleri, saçaklar gibi daha da küçük tutulması uygun olmaktadır. Yangın tehlikesi fazla olan yapılarda yangın sırasındaki yüksek sıcaklık etkisini sınırlı tutmak için blok boyları 30 m’ yi aşmamalıdır.

Rijit elemanı kenarda olan bir yapı elemanının boyunun genleşme bakımından simetrik rijitlikli olanın iki katı gibi olacağı ve bunun yanında, simetrik olsa bile iki kenarda rijit eleman bulunan bir yapıda boy değişikliği engellendiğinden fazla uzun yapılmaması gerekmektedir. Şekil 2.8’de genleşme (dilatasyon) derzlerinin kademelendirilmesi gösterilmektedir ( Aka ve Altan, 1992).

taşıyıcı sistemlerde derz derzler

Sekil 2.8: Bir betonarme iskelette derzlerin kademelendirilmesi

Birbirinden ayrılan bloklarda farklı oturmalar beklenmiyorsa, sıcaklık değişmesi ve büzülmeden çok az etkilenecek olan temel derzsiz yapılmalıdır. Yan yana iki bloğun temelini ayırmak çeşitli güçlükler çıkaracaktır.

Çeşitli zemin şartları ya da sıkışabilen zemin üzerinde çok farklı yükler ve temel sistemleri yüzünden farklı oturmalar beklenen yerlerde, yapıyı boyutlarına bakmaksızın değişiklerin olduğu yerlerde derzlerle ayırmak ve bu ayırmayı temelde de devam ettirmek zorunlu olur.

Der zler yapısal ve ekonomik sakıncalar doğurduklarından bunların gerektiği kadar çok, fakat elden geldiği kadar az düzenlenmelerine çalışılmalıdır.



Genleşme, temel ve deprem şartlarına uygun olarak düzenlenmiş derzlere örnek şekil 2.9’da verilmiştir. Yükleri fazla olan yüksek kısım boyuna bakılmaksızın temelde de devam eden bir der zle ayrılmış, ancak bloklar boyları nedeniyle üst yapıda derz yapılarak ortak bir temele oturtulmuş ve konsol saçak dış etkilere açık olduğundan bağlı olduğu blokta bulunmayan bir der zle bölümlere ayrılmıştır.

Sekil 2.9: Temel ve deprem sartlarına göre düzenlenmis derzler

Derz Yapım özellikleri

  • Yalnız taşıyıcı elemanlarda değil, bir elemanda varsa onun taşıdığı bütün elemanlarda (sıva, boya dahil) bulunmalıdır.
  • Genişliği hareketi sağlayacak ölçüde, yalıtım bakımından da minimum olmalıdır.
  • Genellikle deprem bakımından yeterli ise 3 cm genişlikte yapılması uygundur.
  • Büzülme dolayısıyla başlangıçta derzde bir açılma beklenir.
  • Beton dökme sırasındaki sıcaklık da önemlidir. Sıcak havada yapılan betonlama daha sonra büzülme ile birleşen bir hacim küçülmesi olacaktır.
  • Blokların hareketi sırasında derzlerin çevresindeki elemanlarda çarpma, sürtünme etkisiyle kırılma olmaması için keskin köşeler pah yapılarak ya da çelik elemanlarla korunmalıdır.
  • Yapının bütünlüğünü sağlamak için derzlerin kapatılacağı göz önüne alınarak detaylar önceden belirlenmeli ve gereken önlemler alınmalıdır.

 

Kaynak

İnşaat Müh. Gözde SÜMER

BETONARME ELEMANLARDA DONATI DÜZENLEME İLKELERİ


Cevap Bırakın