Peyzaj

Bitkilerin Estetik Kullanımı – Bitkilerin Peyzajda Estetik Tasarımı

Bitkilerin Estetik Açıdan Kullanımı

Bitkilerin estetik açıdan kullanımı bu bölümde ele alınacaktır. İçinde bulunduğumuz mekânlarda farkında olmadan hareketimizi yönlendiren ve algılarımızı şekillendiren peyzaj unsurlarından en önemlisini bitki kompozisyonları oluşturur. Sanatın tüm dallarıyla ilişkili olan estetik, ‘bitkisel tasarım’ açısından ele alındığında, bitkilerin belirli özellikleri göz önüne alınarak yapılan tasarımlarda öne çıkmaktadır.

Bitkisel kompozisyonlar özellikle, çevredeki mimari yapılarla birlikte kişilerin görüş alanına girerek manzara çerçeveleri oluşturur. Bitkilerin estetik kullanımı ile farklı nitelikte mekânlar tasarlayarak algılanabilir, memnuniyet verici ve rahat alanlar yaratmak mümkündür. Estetik kullanımlara geçmeden önce, tasarım her türünde bulunması gereken ‘estetik’ ve ‘algılama’ konularından kısaca bahsetmek yerinde olacaktır.

Bitkilerde Estetik nedir?

‘Estetik’; doğayla bütünleşen, sanatı ifade eden, müzikle birlikte ilerleyen ve daha da ötesinde mimariyle bağlantılı bir kavramdır. Sözcük anlamı bakımından; ‘algı’ ve ‘algılanan’ kelimelerinin birleşiminden meydana gelen estetik, insan doğasının temelini oluşturur (Erbaş, 2003).

Bitkilerin estetik değerleri, sadece tekli bitki gruplarıyla değil, topoğrafik değişimlerle meydana gelen dağ vb. doğa parçalarının oluşturduğu kompozisyonlarla oluşur. Eğimli alanlar üzerinde yer alan dağınık, dairesel ya da akıcı biçimlere sahip bitki kitleleri esşiz manzaralar oluştururlar (Carpanter ve Walker, 1998).

Bitki kitleleriyle bağlantılı olarak topoğrafyada meydana gelen değişimler, peyzaj alanlarında boyutsal çeşitlilikler yaratabilir. Bitkiler, büyümeleri ve mevsimsel değişimler arasında farklılaşırken, sert materyaller de kompozisyonlar için hızlı ve kalıcı sonuçlar oluşturmaktadır. Tasarımcının bitkiler hakkında yeterli bilgiye sahip olması, bitkilerin tasarımda fonksiyonel ve estetik açıdan en iyi şekilde kullanımını sağlar (Carpanter ve Walker, 1998).

Tasarımcı, ancak bitkilerin ekolojik, fonksiyonel ve estetik özelliklerine tümüyle hakim olup bunu tasarımlarına yansıttığında başarılı olabilir.

Bitkilerin peyzaj ve mimaride estetik tasarım şekilleri

  • Tamamlama,
  • Birleştirme, (Bütünleştirme-Birlik kurma-Ölçek değiştirme)
  • Vurgulama,
  • Tasarımı kuvvetlendirme,
  • Yön verme (Sirkülasyon yönlendirme),
  • Fon Oluşturma,
  • Yumuşatma,
  • Görüş çerçeveleme (Manzara açma/kapama),
  • Dekorasyon elemanı olarka kullanılma ve görsel çekiciliği sağlama

Tamamlama ile bitkilerin estetik kullanımı

Bitkiler tamamlayıcı olarak iki şekilde kullanılır. Bunlardan ilki, bir düzenlemeyi tamamlamak veya bitirmek şeklinde olmaktadır. Bu, bir tasarım projesinin bitkilerle donatım safhasında bitirilmesi gereken bir hacim, bir bina formu, bir manzara, fiziksel veya kuramsal bir fikir olabilir. Bitkilerin tamamlayıcı olarak kullanılmasında ikinci görüş, mevcut olan tabii veya yapay bir şeyi tamamlamaktır. Bu, bitkinin biçimi, rengi veya dokusundan yararlanılarak gerçekleştirilebilir (Şekil 4.42) (Yıldızcı, 1988).

bitkilerin estetik kullanımı mimari devamlılık
Şekil 4.42 : Bitkilerle mimari elemanların devamlılığı sağlanabilir (Yıldızcı, 1988)

Şekil 4.43’te görüldüğü gibi, bir binanın çatısının açısı, yüksekliği veya formu, aynı yükseklikte veya benzer eğiklik açısı veya forma sahip bitkiler kullanılarak tekrarlanabilir. Ya da iç mekânlar binaya yakın ve tavanla aynı yüksekliğe sahip bitkilerle dış alana taşınabilir (Şekil 4.44) (Booth, 1996).

bitkilerin estetik tasarımı mimariye benzetme
Şekil 4.43 : Bitkiler bina çizgilerine benzerlik göstererek mimariyi dış mekâna taşıyabilirler (Booth, 1996).
Şekil 4.44 : Ağaçların alt yaprak örtüsü bina alt katı hizasında devam ederek iç ve dış mekânı birleştirmektedir (Booth, 1996).

Birleştirme (Bütünleştirme-Birlik kurma-Ölçek değiştirme) ile bitkilerin estetik kullanımı

Bitkiler birleştirici, sentezleyici ve organize edicidir. Bir mekâna görünüm bütünlüğü vermek, değişik elemanları kaynaştırmak ve bir manzaranın dağınık kısımlarını düzenlemek için kullanılır. Organize edilmemiş, dağınık ve görünüm bozukluğu olan mekânlara uyum ve düzen duygusunu vermek için bitkilerden yararlanılır (Yıldızcı, 1988).

Aynı zamanda, bitkiler birleştirici olarak kullanıldıkları alanlarda, çevrelerindeki elemanları görsel açıdan bütünleştiren ve dış çevrede oluşan karmaşalar arasında birlik kuran canlı materyallerdir (Booth, 1996).

Çeşitli şekil ve boyuttaki işaret ve reklam levhaları, teller, binalar, otomobiller çevrenin görünüm derbederliği olarak nitelendirilebilir. İnsan yapısı olan çevrede gerçekleştirilen düzene rağmen, bir uyum ve organizasyon yoksunluğu görülebilir. İşte burada bitkiler ferahlatıcı, uyumlaştırıcı ve organize edici özelliğe sahiptir. Bitkilerin bu özelliği, biçimsel, renk ve dokusal potansiyellerinden gelmektedir. Örneğin yol ağaçları, kentteki park ve yeşil alanlar arasında birleştirici bir işlev görmektedir (Şekil 4.45) (Yıldızcı, 1988).

Şekil 4.46’da görüldüğü gibi, cadde boyunca farklı cephe görünümlerine sahip bina sıralarının bulunduğu bir alanda yol ağaçlarının kullanılmaması, mimari açıdan birbirinden kopuk bina kütleleri görüntüsü verir. Diğer bir taraftan, yoğun kitleli yol ağaçlarının kullanılması, farklı binaların tek bir bütün olarak algılanmasını sağlayarak aralarında ilişki kurar (Booth, 1996).

bitkilerin estetik kullanımı bağlayıcı olması
Şekil 4.45 : Yol ağaçları cadde ve yeşil alanlar arasında bağlayıcı niteliktedir.

Ölçek değiştirme işlevi ise; ‘bitki kullanımı ile belli veya kavranabilir bir ölçeğin değişikliğe uğratılmasıdır. Bitkiler belli bir ölçeği küçültmek veya büyütmek için kullanılabilirler. Belli ölçeği değiştirmek için bitkinin dokusu, ölçüsü, biçimi ve rengi tasarımcı tarafından kullanılabilir, böylece seyreden kişi belirli bir şeyi daha değişik bir biçimde görür. Ölçek değişimi ile algılanması zor gözüken mekânların ölçeği küçültülerek daha kavranabilir hale getirmek mümkündür (Şekil 4.47) (Yıldızcı, 1988).

Şekil 4.46 : Cadde ağaçlandırması yapılmayan alanda düzensiz ve birbiriyle ilişkisiz görünümler ortaya çıkarken, cadde ağaçları bulundukları yerde birleştirici ve düzenleyici rol oynar (Booth, 1990).
bitkilerin estetik kullanımı alanı bölme
Şekil 4.47 : Geniş çim alanlarda kullanılan çalı grupları alanları bölerek daha algılanabilir hale getirir (Callwey, 2002).

Vurgulama ile bitkilerin estetik kullanımı

Bitkiler vurgulayıcı ve noktalayıcı olarak kullanılabilirler. Tasarımcı bitkilerle ‘işte bu yörede veya mekândaki en önemli şey budur’ diyebilir (Yıldızcı, 1988).

Açık mekânda yürürken, gözleyicinin ilgisi dakikadan dakikaya her bölümde değişir. Vurgu elemanının bitki tasarımındaki yararı, gözleyicinin ilgisini yakalaması ve kompozisyonun istenen biçimde görülmesini kontrol etmesidir. Bir vurgunun etkili olabilmesi için kuvvetli olması gerekir. İnsan gözü çevresel görme kabiliyetiyle çevresini amaçsız olarak gözleyebilir. Kuvvetli vurgu kullanımıyla dikkatler o bitki üzerine çekilebilir. Vurguların düzenlenen alandaki yerinin seçiminde dikkatli olmak gerekir. Çok fazla vurgu noktası gözleyicinin karıştırmasına ve vurgu eşitliğinden dolayı etkisinin kaybolmasına neden olur (Yıldızcı, 1988).

Bitki örtüsünün farklı büyüklük, form, renk veya tekstüre sahip çeşitleriyle oluşturulan kompozisyonları Şekil 4.48 ve 4.49’da olduğu gibi bina girişlerinde, kesişim noktalarında, bina yakınlarında ya da görsel olarak öne çıkan yerleşimlerde vurgu elemanı olarak kullanılabilir (Booth, 1996).

bitkilerin estetik kullanımı vurgu elemanı
Şekil 4.48 : Bitkilerin vurgu elemanı olarak kullanılması (Booth, 1996).
bitkilerin estetik kullanımı vurgu etkisi
Şekil 4.49 : Bina girişleri ve çevresinde bitkilerle yapılan vurgu etkisi (Lam, 2007).

Vurguda en etkili tasarım elemanlarından birisi ‘renk’tir. Ani bir renk değişimi veya mekândaki zıt renkler vurgu yaratabilir (Şekil 4.50) (Yıldızcı, 1988).

Şekil 4.50 : Zıt renklerin birarada kullanımı mekânı vurgulayarak canlı bir görünüm kazandırır (Lam, 2007).

Rengin yanısıra, biçim de vurgunun yaratılmasında kullanılan bir tasarım elemanıdır. Biçimsel etki, zıt biçimlerin birarada kullanılmasıyla yaratılabilir. Bu zıtlıklar mimari eleman-bitki zıtlığı ile bitkilerin kendi arasındaki zıtlıklarda düşünülebilir (Yıldızcı, 1988). Örneğin Şekil 4.51‘de görüldüğü gibi, bina ile biçimsel zıtlık oluşturan bitkiler, istenilen noktaya doğru perspektif yaratacak şekilde düzenlendiğinde o noktaya doğru çekici, vurgulayıcı bir etki oluşturabilmektedir (Yıldız, 1996).

Şekil 4.51 : Biçimsel zıtlık kompozisyonda vurguyu oluşturur (Yıldızcı, 1988).

Tasarımı Kuvvetlendirme

Bitkileri ilgi çekmeyen,, basit elemanlar olmaktan kurtarmak, onlara zariflik, incelik kazandırmak için iyi bir biçimde kullanılmalıdırlar Bitkisel düzenlemelerin görünümlerini ön plana çıkarmak ve gözlemcilerin dikkatini çekmeleri amacıyla; mimari ya da estetik amaçlarla yapılan tasarımların çevresinde kullanılacak uygun bitkilerle söz konusu alanlar görsel açıdan desteklenebilir (Şekil 4.52 ve 4.53) (Yıldızcı, 1988).

Şekil 4.52 : Sıralı ağaçlandırmayla yol etkisinin güçlendirilmesi (Trulove, 2003).
Şekil 4.53 : Ana aksı vurgulayıcı nitelikteki yol ağaçlandırması (Trulove, 2003).

Yön verme (sirkülasyon – yönlendirme)

Bitkiler tek olarak veya grup halinde düzenlemeler ile gözlemcinin dikkatini çekebilir. Bitkilerin yapısı, formu ve rengi, gözlemcinin görüşüne mekân içinde öyle bir yön verir ki, gözlemci mekânın geri kalan kısmını yakından görmek ve incelemek için hareket etme zorunluluğu hisseder (Şekil 4.54 ve 4.55) (Yıldızcı, 1988).

Kişilerin bir mekân ya da mekân bütünü içindeki hareketlerini etkileyerek teşvik eden bitkisel düzenlemeler, özellikle yaya hareketlerini kontrol edecek şekilde tasarlanabilir. Böylelikle, alan içinde görülmesi ya da ziyaret edilmesi istenen mekânlara doğru yönlendirme gerçekleştirilebilir (Yıldızcı, 1988).

Şekil 4.54 : Ağaç ve çalıların konumu mekân içinde hareketi yönlendirebilir, Poly International Plaza, Çin.
Şekil 4.55 : Arkad ve çit sırasıyla hareketin yönlendirilmesi (Leszczynski, 1999; Gavin ve Conran, 2007).

Fon oluşturma ile bitkilerin estetik kullanımı

Bitki materyali vurgulama özelliğine benzer olarak dış çevredeki bir mekâna veya önemli bir objeye fon oluşturmak amacıyla kullanılabilir. Bu şekilde mevcut elemanları daha da ortaya çıkararak bir şeyin var olduğunu simgeler ve onun yerini ve önemini belirtebilirler. Bitkiler tasarım düşüncelerini kuvvetlendirmelidir (Yıldızcı, 1988).

Bitkilerin fon oluşturma konusundaki işlevleri çevrede yer alan objelerin konum ve önemlerini belirtmek  amacıyla    kullanılmalarıdır (Şekil 4.56).

Bitkisel kompozisyonlar bulundukları mekânları daha anlaşılır ve dikkat çekici hale getirirler. Boylu bir ağacın heykelin arkasında yer alarak ona fon oluşturmasına benzer şekilde, aynı büyüklük, form, renk, tekstür ya da kompozisyona sahip bitkiler fon oluşturmada kullanılabilir (Şekil 4.57 ve 4.58) (Booth, 1996).

Şekil 4.56 : Bitkilerin fon oluşturmak amacıyla kullanımı (Booth, 1996).

Boylu bitkilendirme; duvar ya da çit gibi, otsu türlerden oluşan bordürler ve bitki tarhları gibi örnekler oluşturarak dekoratif bitkilendirmeye arka fon oluşturur (Robinson, 2004).

Şekil 4.57 : Bitkilerin mimari bir obje ya da yapıya fon oluşturması.
Şekil 4.58 : Aynı görsel özelliklere sahip bitkilerin mimari bir obje ya da dekoratif tasarıma fon oluşturması (Trulove, 2003).

Yumuşatma

Bitkiler dış çevrede yer alan mimari şekil ve formların keskin ve sert hatlarını yumuşatmak amacıyla kullanılır. Bitkilendirme yapılmamış alanlarda ve sert görünümlü yapıların etrafında tasarlanan kompozisyonlara ait form ve tekstür görünüşleri daha yumuşak bir etki sağlamaktadır (Şekil 4.59). Bitkilendirme ile yumuşatılan mekânlar her zaman daha davet edici ve insancıl özelliğe sahiptir (Booth, 1996).

Şekil 4.59 : Bina cephelerinin sarılıcı bitki türleriyle sert görünümünün kapatılması

Görüş çerçeveleme (Manzara açma/kapama)

Bitkilerle ‘senin tamamen görmeni istediğim budur’, ‘senin hiç görmeni istemediğim budur’ gibi bazı düşünceler ortaya konabilir. Bitkileri kullanarak manzarayı itmek veya çekmek ile o manzarayı görsel olarak kontrol etmek mümkün olmaktadır (Yıldızcı, 1988).

Bitkiler, çevrede görülen ya da görülemeyen nesneler üzerinde büyük etkiye sahiptir. Manzaraları kapatarak ya da yaprakları, gövdeleri ve dallarıyla açık ve ferah görünümler sağlarken, aynı zamanda görünüşlerin bir kısmını örterek dikkati bir noktaya çekebilir. Görüş çerçeveleyerek manzara oluşturabilen bitkilerin bu şekilde kullanımı yaygındır (Şekil 4.60, 4.61 ve 4.62) (Booth, 1996).

Şekil 4.60 : Bitkilerin görüş çerçeveleyici olarak kullanımı (Booth, 1996).
Şekil 4.61 : Alle ağaçlandırmaları uzak noktada yer alan manzarayı çerçeveleyici etki gösterir (2010).

Dekorasyon malzemesi olarak kullanılma ve görsel çekiciliği sağlama (Davet etme)

Bitkilerin en çok yanlış kullanımı dekorasyon malzemesi olarak kullanılmalarında ortaya çıkar. Bu durum, bitkilerin özellikle sokak mobilyası, süs, güzelleştirici, zenginleştirici olarak kullanımında görülür. Ağaçlar ve çalılar, budama ve aşılama işlemleriyle istenilen biçime sokulabilmektedir. ‘Topiary’ ve ‘Espalier’ sanatı adı verilen bitkilerin şekillendirilmeleri işlemleri bitkileri, estetik kullanımında dekoratif eleman sınıfına sokmaktadır (Şekil 4.63, 4.64).

Şekil 4.63 : Espalier sanatı örnekleri
Şekil 4.64 : Topiary sanatı

Seyredeni çekmek ve onun geniş bir alan boyunca veya o alandaki bir elemana hareketini sağlamak için davet, canlılık, çekicilik, hatırlatıcılık ve merak gibi unsurları gerektirir (Yıldızcı, 1988). Bitkisel tasarımların görsel çekicilik fonksiyonu yol kenarlarında uygulanan dekoratif tasarımlarla da sağlanabilir (Şekil 4.65).

bitkilerin estetik kullanımı dekoratif çiçekler
Şekil 4.65 : Yol kenarlarında kullanılan dekoratif çiçekler

 

Kaynak

Özgün ARIN

BİTKİSEL TASARIMIN GÖRSEL AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİNE YÖNELİK BİR ARAŞTIRMA: BURSA SOĞANLI BOTANİK PARKI ÖRNEĞİ

Paylaşmak Güzeldir

Bunlar da hoşunuza gidebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir